تعريف نقشه و طبقهبندی نقشه
1- طبقهبندي براساس كاربرد نقشه
از نظر نوع كاربرد، نقشهها را ميتوان به سه دسته تقسيم كرد: نقشه، چارت، پلان
الف- نقشه: نمايشدهندة پديدههاي عمومی سطح زمين است و دارای دقت قابل قبولی است، مانند نقشههای توپوگرافی.
ب- چارت: نقشة خاصی است كه اطلاعاتی نظير مسير كشتیها و هواپيماها را مشخص میكند و برای ارتباطات هوايی و دريايی به كار میرود. چارت دريايی حاوی اطلاعاتی از وضع پستی و بلندی مناطق پوشيده از آب است كه غالباً برای مسير كشتیها تهيه ميشود. اين اطلاعات عبارتند از: منحنیهای عمق آب، علائم دريايی از قبيل اطلاعات ساحلی برای نزديک شدن كشتیها به ساحل، وجود صخرهها در نزدیکی ساحل، مسیر مطمئن برای کشتیها و محل عبور قایقهای ساحلی و غيره.
مقدار اطلاعاتی که در چارت یافت میشود گرچه کمتر از نقشههای توپوگرافی است، اما دقت آنها به علت اهمیت آنها کاملاً قابل قبول است.
ج- پلان: عبارت است از نقشههای بزرگ مقیاس از مناطق شهری و نواحی مسکونی که دارای دقت مكاني بالا هستند. چون معمولاً در اين نوع نقشهها، پديدههاي محدودي نمايش داده ميشوند، در تهیة آنها، طراحی و انتخاب علائم و به طور کلی هنر کارتوگرافی، نقش چندانی ندارند. معمولاً این چنین نقشهها در کارهای اجرایی از قبیل برنامهریزیهای شهری و اجرای عملیات عمرانی استفاده میشود.
2- طبقهبندي براساس محتواي نقشه
از نظر محتوا نقشهها به دو دستة كلي؛ نقشههاي عمومي و نقشههاي موضوعي تقسيم ميشوند كه هر يك از اين نقشهها انواع مختلفي دارند كه در زير شرح داده ميشود.
الف- نقشههای عمومی: به نقشههایی اطلاق میگردد که هر یک از پديدهها، اهمیت واقعی خود را در مجموعة اطلاعات موجود در نقشه حفظ نموده و هیچ پديدة خاصي مورد تأکید قرار نگیرد. انواع نقشههاي عمومي عبارتند از:
1- نقشه توپوگرافی (پوششي): معمولاً متوسط و یا بزرگ مقیاس هستند و کلیة اطلاعات طبیعی و انسانی منطقه را نمايش ميدهند. این نوع نقشهها که وضع طبیعی و پستی و بلندیهای خشکی و مناطق پوشیده از آب را نشان میدهند، به عنوان نقشة مبنا در کارهای عمرانی و برنامهریزیها مورد استفاده قرار میگیرند و به آنها نقشههای مادر نیز میگویند.
2- نقشة پلانوگرافی: مشابه نقشههای توپوگرافی است، اما اطلاعات ارتفاعی و خطوط ميزان را در برندارد.
3- نقشة قارهها و کشورها: به طور عمومی مناطق وسیعی از سطح زمین را با پديدههاي موجود در آن، تا آنجایی که مقیاس نقشه اجازه دهد نمایش میدهد. این نوع نقشهها بيشتر برای اهداف آموزشي و اطلسهاي جغرافیايي استفاده میشود.
4- نقشههای جهانی (پراکندگی خشکیها و دریاها): اين نوع نقشهها بيشتر براي نمايش پراکندگی خشکیها و دریاها كاربرد دارد.
ب- نقشههای موضوعی: در این نوع نقشهها بر روی بعضی از پديدهها بیش از سایر اطلاعات موجود در نقشه تأکید شده و مورد توجه قرار میگیرد. نقشههاي موضوعي عبارتند از:
1- چارت: قبلاً توضیح داده شده است.
2- نقشههاي با موضوع ویژه: که در آن بر اطلاعات خاصی تأکید میشود. نظیر نقشههای سیاسی و تاریخی و اقتصادی که وضع جمعیت و نژاد و زبان و صنایع و غیره را نمایش میدهد. اين نقشهها به دستههاي زير تقسيم ميشوند:
نقشههاي کاربري زمین: زمین را بر حسب موارد کاربرد آن تقسیمبندی میکنند. مانند اراضی آبی، دیم، بایر، جنگل و مراتع و... .
- نقشة راهها: در این نقشه، جادهها بر حسب نوع و کیفیتشان تقسیمبندی میشوند و راهآهن و راههای آبی در آنها به وضوح قابل رؤیت است. فواصل شهرها را نیز در این نوع نقشهها به طور طبیعی نمایش میدهند.
-نقشههاي مربوط به علوم: بسياري نقشههاي مورد استفاده در منابع طبيعي از اين دستهاند؛ مانند نقشههاي زمينشناسي، كاربري اراضي، خاكشناسي، ژئومرفولوژي، هواشناسي و... .
- نقشههاي پوشش گیاهی: تيپهاي گياهي و رستنیهای مختلف و اطلاعات مربوط به آن را نمایش میدهد. انواع جنگل بر حسب درخت و تراکم و نوع چوب و ارتفاع درختان و حدود جنگل و پراکندگی مراتع و بوتهزارها و... را میتوان در این نقشه مشاهده کرد.
- نقشههاي جهانگردی و توریستی: برای راهنمایی مسافران تهیه میشود و حاوی اطلاعاتی نظیر راهها و نقاط دیدنی و تاریخی و هتلها و رستورانها و تسهیلات شهری و اداری است.
- نقشههاي هیدروگرافی و هیدرولوژی: به بررسی وضعيت آبهاي سطحي ميپردازد و میتوان اطلاعاتی دربارة اقیانوسها و دریاها و دریاچهها و منابع آب شیرین از قبیل چاههای آب و منابع زیرزمینی و رودخانهها و دبی آب رودخانه را در آن يافت.
3- نقشههاي ثبت املاک: دربارة وضع زمینهای شهری نظیر اندازه و ابعاد آن است. از این نوع نقشهها برای اجرای کارهای مالیاتی و ثبت مالکیتها استفاده میشود.
4- کرة جغرافيايي، مدل (ماكت) و نقشههای برجسته: برای مقاصد عمومی و آموزشی مورد استفاده قرار میگیرد.
3- طبقهبندي براساس مقياس نقشه
براساس مقياس، نقشهها طبقهبنديهاي مختلفي دارند و معمولاً بر اين اساس نقشهها به انواع بزرگ مقياس، متوسط مقياس و كوچك مقياس و اصطلاحاتي از اين دست تقسيم ميگردند. نمونههايي از اين طبقهبندي در فصل سوم بيان شده است.
